Kenterende tijden in Europa

In ieder geval is er volop beweging in Europa. Honderdduizenden vluchtelingen zijn er een levend bewijs van. Hoe treedt de EU hen tegemoet? Vooralsnog hapsnap. Het beleid van vandaag is morgen weer van vervlogen tijden. Deze wisselvalligheid tekent de zwakke constructie van de EU. Vandaar mogen we, hoe wrang ook, in zekere zin de vluchtelingen dankbaar zijn. Ze tonen aan dat een politiek waar 28 verschillende landen zelfstandig beleid bepalen uiteindelijk tot non-politiek leidt. Het geeft zelfs aanleiding tot een fiks conflict tussen twee EU-lidstaten, tussen Kroatië en Hongarije. En dat past de Nobelprijswinnaar voor de Vrede van 2012 zeker niet.

Vulkaan
Leiden de massale migratiestromen tot veranderingen in de EU? Op den duur zijn modificaties natuurlijk onontkoombaar. De Dublinverordening, die bepaalt dat de lidstaat waar een vluchteling het eerst aankomt voor de asielaavraag zorg draagt, is de facto al dood. En meer verdragen staan op springen, zelfs een van de basisprincipes van de EU: het Schengenverdrag, dat het vrij verkeer van personen tussen de lidstaten regelt. Hierdoor bouwt er zich wellicht een maatschappelijke spanning op die ineens als een vulkaan tot uitbarsting komt. Welke richting een revolutie opgaat is ongewis. Oekraïne is een schrikwekkend voorbeeld.

Status quo
Hoewel de vluchtelingenproblematiek de meest in het oog springende manifestatie is van een tekortschietende Europese Unie, is die niet de enige bedreiging voor haar status quo. Het neoliberale bouwwerk, waartoe de EU is verworden, kraakt en steunt in zijn voegen. Vergeleken met andere economische machten, in het bijzonder met de VS die om en nabij op eenzelfde niveau opereert, presteert de EU bedroevend slecht. Bevolkingen in diverse lidstaten zijn de bezuinigingsmantra dan ook meer dan spuugzat. Grieken kwamen als eerste in opstand en kozen in Syriza een alternatief voor de austeriteit. Iedere Europeaan kent inmiddels de afloop van de opstand tegen de macht van de neoliberalen. De gemene tackle op Griekenland werkte waarschuwend uit. Podemos, de Spaanse vorm van oppositie tegen het neoliberalisme, kent een terugslag in vertrouwen. Ondanks deze harde neoliberale waarschuwing wint oppositie elders toch terrein. Zo heeft Jeremy Corbyn in Groot-Brittannië met een anti-austeriteitsprogramma onverwacht het leiderschap van Labour in de wacht gesleept.

Irrgang
Is Corbyn een nieuwe hoop in bange dagen voor links? Vermoedelijk niet. Hij is onderdeel van sociaaldemocratisch Labour. Sociaaldemocratie gaat uit van een gesloten systeem, zoals Jacques Monasch onlangs zo vriendelijk was nog eens uitdrukkelijk te verklaren. Een gesloten systeem werkt voor landen van gemiddelde omvang in deze tijden van exploderende globalisering niet meer. Dat is een doodlopende weg, zoals de ervaringen in Griekenland hebben uitgewezen. Ter overdenking wil ik Monasch en consorten de titel van een boek van Karl Popper meegeven: De open samenleving en haar vijanden. Een waarlijk democratische maatschappij streeft naar openheid. Maar toegegeven: wat betreft Corbyn heb ik te weinig inzicht in zijn motieven. Hij is altijd een buitenbeentje in de Labour Party geweest. Misschien realiseert hij zich dat Europa nodig is om sociaal-economische veranderingen te bewerkstelligen.

Unita
Europa is nodig voor machtsvorming. Niet iedereen ter linkerzijde ziet dat zo, maar zonder verenigde kracht kom je nergens. Ik gooi er maar eens een zooitje Latijnse spreuken ter staving tegenaan: vis unita fortior (vereende kracht staat sterker); concordia res parvae crescunt (eendracht maakt macht); divide et impera (verdeel en heers); e pluribus unum (uit velen een); nec Hercules contra plures (zelfs Hercules kan meerderen niet aan). Klassieken bergen tenslotte duizenden jaren oude wijsheid in zich.

Gevoelens tegen een Europese superstaat zijn overigens begrijpelijk. Wanneer inwoners van een regio het gevoel krijgen dat ze achtergesteld worden, is de voor de hand liggende reflex een roep om onafhankelijkheid, zie Schotland, zie Catalonië; dan zijn we verlost van ‘tirannie’ uit Londen, respectievelijk Madrid. Resultaten uit het verleden bieden echter geen garantie voor de toekomst. Voor welke onafhankelijkheid kan er tegenwoordig worden gestreden? Niet meer dan voor de inwisseling van de afhankelijkheid van de ene neoliberale macht voor de andere.

Varoufakis
Om de vicieuze cirkel van inwisseling van steeds opnieuw niet de belangen van de bevolking vertegenwoordigende machten te doorbreken, moeten we van onderop beginnen. Daarmee lijkt nu een start gemaakt te zijn met de oprichting van een pan-Europese beweging op instigatie van Yanis Varoufakis. Daarmee is er een mogelijkheid geschapen voor burgers in de EU om voor een gezamenlijke, belangen van diverse regio’s in evenwicht houdende linkse politiek te kiezen. Als iemand de kundigheid en de statuur bezit om veranderingen te bewerkstelligen, dan denk je als eerste aan Varoufakis. Deze pan-Europese beweging kan ervoor zorgen dat een voor de deur staande omslag in Europa een kentering naar links maakt.